วิกฤตตำราเรียน เมื่อ “เสาหลัก” ล้ม ในปี พ.ศ. ๒๔๖๕ หลังจากที่สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส (ผู้ทรงวางรากฐานการศึกษาสงฆ์) สิ้นพระชนม์ลง ทิ้งไว้เพียงผลงานชิ้นสุดท้ายคือหนังสือ “ธรรมวิจารณ์” ที่ยังทรงนิพนธ์ “ไม่จบ”
ทำให้ สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระชินวรวิสุทธิเทวารยวงศ์ (เมื่อครั้งดำรงพระอิสริยยศ กรมหมื่นชินวรสิริวัฒน์) (ผู้รับไม้ต่อ) ต้องแก้ปัญหาด่วน เพราะเนื้อหาที่มีอยู่สั้นเกินไปสำหรับความรู้ระดับ “นักธรรมเอก” จึงเป็นที่มาของประกาศฉบับนี้ เพื่อ “Patch” หลักสูตรใหม่ให้สมบูรณ์ยิ่งขึ้น
🛠️ สรุปการอัปเกรดหลักสูตร (Curriculum Update 2465):
1. หมวดธรรมะ (Dhamma Section): เพิ่มสายปฏิบัติ ของเดิมมีแค่ ธรรมวิจารณ์ (ที่ยังไม่จบ) ท่านจึงสั่งเพิ่มวิชาสายปฏิบัติและพระสูตรสำคัญเข้าไป เพื่อให้ความรู้แน่นปึ้ก ได้แก่:
- สมถกัมมัฏฐาน: ฉบับของ สมเด็จพระวันรัต (ทับ พุทฺธสิริ) วัดโสมนัสฯ (สายวัดป่ารู้จักดี ท่านเก่งด้านปฏิบัติมาก)
- วิปัสสนากัมมัฏฐาน: ฉบับเรียบเรียงใหม่
- พระสูตร: มหาสติปัฏฐานสูตร และ คิริมานนทสูตร (แปลโดย พระสาสนโสภณ)
2. หมวดตำนาน/ประวัติศาสตร์ (History Section): กลับสู่สามัญแต่ลึกซึ้ง ของเดิมใช้ พุทธสมัย เล่ม ๒ ปรากฏว่าเนื้อหาหนักไปทางธรรมะ จะเอามาออกข้อสอบประวัติศาสตร์ก็ยาก ท่านจึงเปลี่ยนแผนใหม่!
- Concept: ไม่ต้องหาหนังสือใหม่ แต่ให้กลับไปใช้หนังสือของ “นักธรรมตรีและโท” มารวมกัน แล้วสอบให้ลึกซึ้งแม่นยำขึ้น (เป็นการทบทวนของเก่าให้แตกฉาน)
- Reading List: พุทธประวัติ (เล่ม ๑, ๓), ปฐมสมโพธิ, พุทธานุพุทธประวัติ, อนุพุทธประวัติ, สังคีติกถา
เอกสารต้นฉบับ (The Original Archive)
📜 เอกสารจดหมายเหตุ: ประกาศแก้ไขเพิ่มหลักสูตรนักธรรมชั้นเอก (ข้อความด้านล่างนี้ เป็นการคัดลอกอักขระวิธีตามต้นฉบับเดิมทุกประการ)
เอกสารจดหมายเหตุ: ประกาศแก้ไขเพิ่มหลักสูตรนักธรรมชั้นเอก
(สำเนา) ประกาศแก้ไขเพิ่มหลักสูตรนักธรรมชั้นเอก
หลักสูตรนักธรรมชั้นเอกแผนกธรรม ตามที่ประกาศไว้แล้ว ให้ใช้หนังสือธรรมวิจารณ์ส่วนปรมัตถ กับส่วนสังสารวัฏ ซึ่งเป็นเรื่องยังไม่จบบริบูรณ์ ถ้าสมเด็จพระมหาสมณเจ้ายังทรงพระชนม์อยู่ ก็คงจะทรงรจนาต่อจนจบเพียงพอแก่ภูมินี้ เพื่อบำรุงความรู้ของนักเรียนให้กว้างขวางสมกับชั้น ครั้นสมเด็จพระมหาสมณเจ้าสิ้นพระชนม์แล้ว หมดโอกาสที่จะทรงรจนาต่อไป หนังสือนั้นยังน้อยนัก จำต้องเพิ่มขึ้นอีกตามควร เห็นว่าหนังสือสมถกัมมัฏฐานฉบับที่สมเด็จพระวันรัต ทับ (พุทฺธสิริ) เรียบเรียงไว้ แลวิปัสสนากัมมัฏฐาน ซึ่งจักรวบรวมแลเรียบเรียงขึ้นอีกโดยสังเขป กับหนังสือมหาสติปัฏฐานสูตรแลคิริมานนทสูตร ฉบับที่พระสาสนโสภณ (ญาณวร) แปล ซึ่งเป็นหลักฐานสำคัญในพระพุทธศาสนา เป็นเรื่องเกี่ยวโยงถึงกันในทางกระแสธรรม ผนวกเข้าเป็นประเภทเดียวกันได้ เมื่อนักเรียนศึกษาเข้าใจทั่วถึงแล้ว ความรู้ย่อมเจริญขึ้นมีประโยชน์อันยิ่งใหญ่ไพศาลมาก ฯ
อนึ่ง แผนกตำนานส่วนที่แล้วมา ให้ใช้หนังสือพุทธสมัยเล่ม ๒ ปริจเฉทที่ ๔ ที่ ๕ แลที่ ๖ ในธรรมสมบัติหมวดที่ ๓ เพื่อทดลองดูนั้น ปรากฏว่าไม่สะดวกแลไม่เหมาะแก่การที่จะบำรุงความรู้สายนี้ของนักเรียน เพราะพระสูตรตรง ๆ ในหนังสือนั้น ว่าด้วยธรรมมากกว่าที่จะเล่าตำนาน ในการถามปัญหามุ่งเฉพาะตำนานหาข้อได้ยาก โดยมากต้องอิงธรรม ในหลักสูตรของนักธรรมตรี และนักธรรมโทแผนกนี้ ใช้ตำนานล้วน ๆ สืบเนื่องกันดี ชั้นนี้ก็ควรจะให้เป็นสายเดียวกัน เมื่อว่าถึงตำนานที่เกี่ยวกับเป็นพุทธประวัติ อนุพุทธประวัติ แลธรรมวงศ์ ที่ควรศึกษาสนใจ มีอยู่พร้อมแล้วใน ๒ ชั้นนั้น ครั้นจะเก็บเรื่องมาเรียบเรียงเพิ่มขึ้นอีก ต้องรวบรวมจาก คัมภีร์อรรถกถาซึ่งฟังได้ยาก ทั้งจะทำให้นักเรียนลำบากในการอบรมวิชาความรู้ หลายอย่างที่เกินจำเป็นไป เท่าที่มีอยู่ก็เป็นการเพียงพอแล้ว ถ้าได้รวมหนังสือแสดงตำนานต่าง ๆ ของ ๒ ชั้นนั้น ให้เป็นหลักสูตรของชั้นนี้ คงจะไม่ทำให้นักเรียนท้อใจในการต้องจดจำ เพราะเคยได้ศึกษามาก่อนเป็นแต่กลับซักซ้อมซ้ำให้แม่นยำชำนาญขึ้นอีก ฯ
เพราะฉะนั้นในศกต่อไป หลักสูตรนักธรรมชั้นเอกแผนกธรรมให้ใช้หนังสือ ๓ อย่าง คือ ๑ ธรรมวิจารณ์ส่วนปรมัตถแลส่วนสังสารวัฏ ๒ สมถกัมมัฏฐานแลวิปัสสนากัมมัฏฐาน ๓ มหาสติปัฏฐานสูตรแลคิริมานนทสูตรแปล แผนกตำนานให้ใช้หนังสือเหล่านี้ คือ ๑ พุทธประวัติ เล่ม ๑ เล่ม ๓, ๒ ปฐมสมโพธิ ฉบับที่สมเด็จพระสังฆราช (ปุสฺสเทว) ทรงนิพนธ์ ๓ พุทธานุพุทธประวัติ ๔ อนุพุทธประวัติ ๕ สังคีติกถา ฉบับที่สมเด็จพระสังฆราชพระองค์นั้นทรงรจนาไว้ ส่วนในแผนกอื่น ๆ นอกจากนี้ คงไว้ตามประกาศเดิมทุกประการ ฯ
ประกาศแต่วันที่ ๑๑ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๖๕ ฯ
(ลงพระนาม) กรมหมื่นชินวรสิริวัฒน์
(แถลงการณ์คณะสงฆ์ เล่ม ๑๐ พ.ศ. ๒๔๖๕. หน้า ๕๘๙.)
