บันทึกประวัติศาสนกิจและกิจกรรมประจำปีของสำนักงานแม่กองธรรมสนามหลวง
หลังจากเปิดสอบนักธรรมในต่างจังหวัดมาได้ 3 ปี สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ทรงสังเกตเห็น “ความผิดปกติ” บางอย่าง… คือหลายจังหวัดมีคนสอบผ่านแค่ “ประโยค ๑” (ครึ่งทาง) แล้วก็หายตัวไป ไม่ยอมมาสอบต่อให้จบชั้นตรี!
ในปี พ.ศ. ๒๔๕๙ การสอบนักธรรมได้รับความนิยมถล่มทลาย จนสนามหลวงแตก! ต้องแบ่งรอบสอบถึง 3 รอบ ปัญหาคือ “สามเณรตัวเล็กๆ” รีบแห่กันมาสอบกันเยอะมาก สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส จึงต้องทรงแตะเบรกด้วยประกาศฉบับนี้
ในปี พ.ศ. ๒๔๕๙ การสอบบาลีเริ่มเปลี่ยนมาใช้ระบบ “ข้อเขียน” ทั้งหมด ทำให้ประหยัดเวลาสอบลงได้มาก ทางการคณะสงฆ์จึงเปิดโอกาสทองให้ผู้สอบสามารถ “สอบควบ” ได้ คือสอบทั้งนักธรรมและบาลีไปพร้อมๆ กันเลย ไม่ต้องรอให้ผ่านทีละขั้น
เคยไหม? สอบผ่านไปครึ่งหนึ่งแล้วเก็บไว้สอบต่อปีหน้า… สมัยก่อนการสอบนักธรรมก็เคยมีระบบคล้ายๆ กัน คือสอบผ่าน “ประโยค ๑” แล้วค่อยมาสอบเลื่อนเป็น “ประโยค ๒” (เพื่อให้ครบหลักสูตรนักธรรมชั้นตรี)
หลังจากที่มีการวางระบบ “การสอบในสนามหลวง” ให้เข้มงวดขึ้น (โดยต้องผ่านสนามวัดก่อน) ในปี พ.ศ. ๒๔๕๘ สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส จึงทรงออกประกาศฉบับนี้เพื่อ “ปิดช่องว่าง” ของระบบเก่า
ย้อนกลับไปในปี พ.ศ. ๒๔๕๗ การศึกษาพระปริยัติธรรมไม่ได้จำกัดอยู่แค่ในกรุงเทพฯ (สนามหลวง) อีกต่อไป สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ทรงมีพระดำริให้ขยายสนามสอบออกไปสู่ “หัวเมือง” (มณฑลต่างๆ) เพื่อให้โอกาสภิกษุสามเณรทั่วประเทศ
คุณเคยสงสัยไหมว่า ทำไมการสอบนักธรรมถึงเข้มงวดนัก? เรื่องนี้มีที่มา… ย้อนกลับไปในปี พ.ศ. ๒๔๕๗ การสอบในสนามหลวงเริ่มวุ่นวาย เมื่อผู้เข้าสอบมีจำนวนมากเกินไป แถมบางรูปความรู้ยังไม่แน่นพอ แต่ที่พีคที่สุดคือ “พฤติกรรมของผู้สอบตก”
ทุกวันนี้ใครเข้าห้องสอบก็ต้องแข่งกับเวลาใช่ไหมครับ? แต่เชื่อหรือไม่ว่า… ในยุคแรกของการสอบสนามหลวง “ไม่มีการจับเวลา”!
ในยุคปัจจุบัน เราคุ้นเคยกับการสอบที่วัดผลเป็น “สอบได้” หรือ “สอบตก” แต่หากย้อนกลับไปดูเอกสารจดหมายเหตุชิ้นนี้ เราจะพบ “เกณฑ์มาตรฐาน” ที่ระบุคะแนนไว้อย่างชัดเจนว่า ใครจะได้เป็น “ชั้นเอก” (เกียรตินิยมอันดับ 1), “ชั้นโท” หรือ “ชั้นตรี”
ในการเรียนบาลีประโยค ๕ ปัจจุบัน เราคุ้นเคยกับคัมภีร์ มังคลัตถทีปนี แต่หากย้อนไปเมื่อร้อยกว่าปีก่อน ตำราที่ใช้สอบคือ “สารัตถสังคหะ”
